Bir zady hakyky düşünmek üçin onuň gelip çykyşyny yzarlamaly. Elektromagnit tolkunlary arkaly aragatnaşyk üçinem şeýle — bu taryhy yzarlap, häzir daşymyzda bolan simsiz aragatnaşyga bolan düşünjämizi çuňlaşdyrýarys.

Hertz elektromagnit tolkunlarynyň howa arkaly geçip biljekdigini ilkinji bolup subut etdi, ýöne özi bu açyşyň amaly gymmaty bar diýip ynanmady. Marconi bolsa bu äsgermezlik edilen fiziki hadysany tutup, noldan başlap, ädimme-ädim radio aragatnaşygyny hakykatdanam amala aşyrdy.

Markoni yigirma yashlarning boshida yosh italyan edi, u Gertsning uchqun bo'shlig'i tajribalari haqida o'qiganida: razryad momenti elektromagnit to'lqinlarni hosil qiladi, ularni qabul qiluvchi halqa orqali masofadan aniqlash mumkin.

O'sha paytda simli telegrafiya allaqachon yetuk edi, ammo uning asosiy kamchiligi aniq edi: simlarni tortish kerak edi, ularni tog'lar va dengizlar orqali o'tkazish imkonsiz edi, chiziqlar esa uzilishga moyil edi.

Markoni jasur bir farazni shakllantirdi: elektromagnit to'lqinlar simsiz harakatlana olsa, nega simli telegrafiyaning Morze kodini elektromagnit to'lqinlarga yuklab, mis simlardan voz kechib, telegraf signallarini havo orqali yubormaslik kerak?

O'sha davrdagi ko'plab olimlar uchun bu g'oya amaliy emasdek tuyuldi. Ko'p olimlar elektromagnit to'lqinlar to'g'ri chiziqda harakatlanishini va Yer egri ekanligini hisobga olib, uzoq masofali aloqa umuman imkonsiz deb hisoblashdi.

Marconi ailäseneñ çatı qatında üz qorılmasın urnaştırdı:

Başta, baylanıs aralığı tek onlağan metr edi. Markoni tınmadan tecribeler ötkerip hem onı jetilştirip bardı:

Tez aradan aralıq 2,7 kilometrge çıqtı, signallar tap hatta tawlar arasından da alına bile edi. Markoni elektromagnit tolqunlarınıñ signallarnı tosqunlar etrafından alıp baruvınıñ mümkünligini muvafaqiyetli isbatladı.

Markoni öz teklifini İtaliya ükümetine sundı, lâkin az dikkat qazanıldı. 1896 senesinde ol tecribe cihazlarını Britaniyağa alıp keldi ve radio patentine müracaat etti.

O döwürde Britaniýada güýçli deňiz senagaty bardy, ýöne deňizdäki gämilerde simli aragatnaşyk ýokdy — howp astyndaky gämi kömek çagyryp bilmeýärdi — şonuň üçin simsiz tehnologiýa gyssagly zerurdy. Marconiniň patenti kynçylyksyz berildi.

Britaniädä cämäğät aldında kürsätkändä, ul berничä kilometrğa aralıqta elemtäne uñışlı räweştä iрешte, investiśiä alıp, sım-sız şirkät nigezläde. Ul üz cihazın özläşterüne däwam itte, häm elemtä aralığı özleksez üste.

1899 yılda Marconi İngliz Kanalı aşa elemtäne iрешte, Fransiädän Britaniägä 45 kilometr diñgez aşa signal cibärde. Bu waqıtta sım-sız telegrafiä çın praktik qimmätkä iä ide, häm köymälär Marconi radio cihazın urnaştıra başladı.

Şol wagtlar agdyklyk edýän garaýyş elektromagnit tolkunlarynyň göni çyzykda hereket edýändigi barada bolup, Ýer şar görnüşinde bolany üçin, tolkunlar birnäçe ýüz kilometrden soň kosmosa uçup gider — bu bolsa Atlantik aşırı geçirişi mümkin däl edýärdi.

Markoni synanyşmagy dowam etdi. Ol Kanadanyň Nýufaundlend şäherinde kabul ediji antenna gurdy we Angliýanyň Kornuoll şäherinde ýokary güýçli geçiriji stansiýa gurdy.

1901-nji ýylyň 12-nji dekabrynda ol Atlantik aşırı iberilen Morze signalyny üstünlikli kabul etdi: S harpy (···).

Adamzat taryhynda ilkinji gezek bir simsiz ummanyň aşırı simsiz aragatnaşyk amala aşyryldy.

Diňe soňrak adamlar elektromagnit tolkunlarynyň atmosferadaky ionosfera tarapyndan şöhlelendirilýändigini we Ýeriň egriligine görä hereket edýändigini düşündiler. Markoni ionosferanyň prinsipini bilmänem bu beýik tejribäni tamamlady.

Markonining radiosi tez tarqaldi ve köp sanliq okean kemiliri simsiz stantsiyalarni ornatti. Meshur Titanik apat signalini yiberish üchün Markoni radiosigha tayandi, bu hayatlarni qutqazishqa yardem qildi.

Markonining asasliq tesiri éléktromagnit tolqunlirini tapqanliqida emes, belki simli telegrafiyening yetilgen kodlaş mantiqini éléktromagnit tolqunlirigha ulaşta. Antenna, yerge tutaşturush ve koherer detéktor sistemilirini üzlüksiz optimallaşturup, laboratoriya hadisisini uzun ariliqta tijari jähette işlitishke bolidighan alaqe quraligha aylandurdi.